درباره گروه محیط زیست

١. مێژووی دامەزراندن و پەرەسەندن

دوای وەرگرتنی ڕەزامەندیی سەرەتایی بۆ وەرگرتنی خوێندکار لە ئاستی بەکالۆریۆس لە بواری ئەندازیاریی سەرچاوە سروشتییەکان-ژینگە لە ساڵی ٢٠٠١، بەشی ژینگەی زانکۆی کوردستان لە ساڵی ٢٠٠٦ بەمەبەستی پێگەیاندنی هێزی پسپۆڕ لە بواری ژینگەدا دامەزرا. ئەم بەشە چالاکیی فەرمیی خۆی لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ بە وەرگرتنی خوێندکار لە ئاستی بەکالۆریۆس (کە لە ساڵی ٢٠١٦ەوە ناوەکەی بۆ زانست و ئەندازیاریی ژینگە گۆڕدرا) دەست پێکرد. لە ساڵی ٢٠٠٨، بە وەرگرتنی مۆڵەتی وەرگرتنی خوێندکار لە ئاستی ماستەر لە ئەندازیاریی ژینگە، هەنگاوێکی گەورەی لە پەرەپێدانی خوێندنی باڵادا نا.

لە ساڵی ٢٠١٥، پسپۆڕییەکانی ماستەر بۆ بەڕێوەبردن و پاراستنی فرەچەشنەیی زیندەیی و پیسبوونی ژینگە فراوان کران و لە ساڵی ٢٠١٦، پسپۆڕیی هەڵسەنگاندن و ئامادەکردنی خاکیش زیاد کرا. لە ساڵی ٢٠٢٢، ئەم بەشە بە کردنەوەی خوێندنی دکتۆرا لە زانست و ئەندازیاریی ژینگە، بووە یەکێک لە ناوەندە پێشەنگەکانی فێرکاری و توێژینەوەی ژینگە لە ڕۆژئاوای وڵاتدا.

ئەمڕۆ، ئەم بەشە بە ٧ ئەندامی دەستەی زانستیی تەواوکات (٣ پڕۆفیسۆری یاریدەدەر و ٤ مامۆستای یاریدەدەر) و تاقیگەی پڕئیمکانیات، وەک یەکێک لە جەمسەرە زانستییەکانی ژینگە لە ئێراندا دەناسرێت.

٢. پەیامی سەرۆکی بەش

«ئێران و خاکی کوردستان، بە گەنجینە سروشتییە بێوێنەکانیانەوە، ئەمڕۆ ڕووبەڕووی ئاڵنگارییە ئاڵۆزەکانی وەک وشکەساڵی، کەمبوونەوەی فرەچەشنەیی زیندەیی، پیسبوونی ئاو و خاک و تێکچوونی ژینگەکان بوونەتەوە. ئەم ئاڵنگارییانە بانگەوازێکن بۆ هەمووان تا بە ژیریی بەکۆمەڵ و پابەندییەکی نیشتمانی، پارێزگاریکردن لەم میراتە بکەنە سەرمەشقی کارەکانیان. بەشی ژینگەی زانکۆی کوردستان، بە پشتبەستن بە زیاتر لە دەیەیەک ئەزموونی فێرکاری و توێژینەوەیی، خۆی نەک تەنها وەک ناوەندێک بۆ پێگەیاندنی هێزی پسپۆڕ، بەڵکو وەک ماڵێک بۆ بیرۆکەدانان و پێشکەشکردنی ڕێگەچارەی کرداری دەبینێت. ئێمە باوەڕمان وایە کە ڕووناکیی زانست، کاتێک دەتوانێت تاریکیی ئاڵنگارییە ژینگەییەکان ڕووناک بکاتەوە کە لە سێگۆشەی فێرکاریی نێوان-زاستی، توێژینەوەی کارپێکراو و پەیوەندیی ڕاستەوخۆ لەگەڵ کۆمەڵگە و دامەزراوە جێبەجێکارەکاندا جێگیر بێت. ئەمڕۆ، بە شانازییەوە، شایەتی گەشەی دەرچووانێکین کە لە گۆڕەپانە نیشتمانی و نێودەوڵەتییەکاندا، بوونەتە هەڵگری ئاڵای پاراستنی ژینگە. تاقیگە پڕئیمکانیاتەکانمان، زەمینەیەکن بۆ دۆزینەوە و داهێنان، و هاوکارییە سنووربەزێنەکانمان، پەنجەرەیەکن کە بە ڕووی زانستی سەردەمی جیهاندا کراونەتەوە. ئێمە داوا لە هەموو خەمخۆران، خوێندکارانی بەهرەمەند و دامەزراوە هاوبیرەکان دەکەین کە بێنە ناو ئەم کۆبوونەوەیە. با پێکەوە، نەک تەنها بۆ کەمکردنەوەی زیانەکان، بەڵکو بۆ بووژاندنەوەی سروشت و داڕشتنی داهاتوویەکی بەردەوام هەنگاو بنێین. داهاتووی ژینگەی ئەم خاکە پێکەوە دروست دەکەین.»

٣. دیدگا و ئامانجەکان

دیدگا:

• بوون بە یەکێک لە ٣ بەشە سەرکەوتووەکەی ژینگەی ئێران تا ساڵی ٢٠٣١.

• پەرەپێدانی هاوکارییە نێودەوڵەتییەکان لەگەڵ ناوەندە زانستییە باوەڕپێکراوەکانی بواری ژینگە.

• گێڕانی ڕۆڵێکی سەرەکی لە چارەسەرکردنی کێشە ژینگەییەکانی ڕۆژئاوای وڵات و ئێران.

ئامانجە سەرەکییەکان:

• پێگەیاندنی هێزی مرۆیی پابەند و کارامە لە ئاستەکانی بەکالۆریۆس، ماستەر و دکتۆرا.

• ئەنجامدانی توێژینەوەی کارپێکراو لە بوارەکانی پاراستنی فرەچەشنەیی زیندەیی، پیسبوونی ژینگە، و بەڕێوەبردنی بەردەوامی خاک.

• پەیوەندی لەگەڵ ڕێکخراو و دامەزراوەکانی پەیوەندیدار بە ژینگە (ڕێکخراوی پاراستنی ژینگە، وەزارەتی وزە، بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی سەرچاوە سروشتییەکان، شارەوانییەکان و هتد) بۆ جێبەجێکردنی پڕۆژەی هاوبەش.

• پەرەپێدانی تاقیگە پسپۆڕییەکان و زیادکردنی بڵاوکراوە زانستییەکان لە گۆڤارە باوەڕپێکراوە نێودەوڵەتییەکاندا.

٤. پسپۆڕییەکان و چالاکییەکان

• ئاستی بەکالۆریۆس:

  • زانست و ئەندازیاریی ژینگە

• ئاستی ماستەر:

  • زانست و ئەندازیاریی ژینگە (پسپۆڕییەکانی بەڕێوەبردن و پاراستنی فرەچەشنەیی زیندەیی، پیسبوونی ژینگە، هەڵسەنگاندن و ئامادەکردنی خاک)

• ئاستی دکتۆرا:

  • زانست و ئەندازیاریی ژینگە

چالاکییە دیارەکان:

• توێژینەوە لە بواری پاراستنی جۆرە لەمەترسیی لەناوچووندایەکان.

• لێکۆڵینەوە لە پیسبوونی ئاو و خاک لە پارێزگای کوردستان.

• بەشداریکردن لە پڕۆژەکانی ئامادەکردنی خاک بۆ گەشەپێدانی بەردەوامی پارێزگای کوردستان.

٥. پێگەی بەش لە فاکەڵتی و زانکۆدا

ئەم بەشە سەر بە فاکەڵتیی سەرچاوە سروشتییەکانی زانکۆی کوردستانە و هاوکارییەکی نزیکی لەگەڵ بەشەکانی لەوەڕگە و ئاوەزگەداری، دارستان و سامانی ماسیدا هەیە. لە ڕووی ژمارەی وتارە زانستییەکان، پڕۆژە توێژینەوەییەکان و وەرگرتنی خوێندکارەوە، بە یەکێک لە بەشە دینامیک و پێشەنگەکانی فاکەڵتیی سەرچاوە سروشتییەکان و زانکۆی کوردستان دادەنرێت. تاقیگەکانی ئەم بەشە خاوەنی ئیمکاناتی پێشکەوتوون بۆ شیکاریی پیسکەرەکان و لێکۆڵینەوە ژینگەییەکان.

٦. بوارەکانی چالاکیی زانستی و توێژینەوە

• پاراستنی فرەچەشنەیی زیندەیی:

  • لێکۆڵینەوەکانی ئیکۆلۆژیی ژیانی کێوی.

  • لێکۆڵینەوەکانی داینامیکی دانیشتووانی ژیانی کێوی.

  • هەڵسەنگاندن و بەڕێوەبردنی ژینگەکان.

  • بایۆلۆژیی پاراستن.

• پیسبوونی ژینگە:

  • چاودێریکردنی کوالیتیی سەرچاوە ئاوییە سەرزەوییەکان (بەنداو و ڕووبارەکان) و ژێرزەوییەکانی پارێزگای کوردستان.

  • بەڕێوەبردنی پاشماوە و پیسکەرە پیشەسازییەکان.

  • پیسبوونی خاک.

  • پیسبوونی هەوا.

• هەڵسەنگاندن و ئامادەکردنی خاک:

  • پلاندانانی ژینگەیی بۆ گەشەپێدانی شار و لادێ.

  • هەڵسەنگاندنی توانای ئیکۆلۆژیی پارێزگای کوردستان.

  • هەڵسەنگاندنی کاریگەرییەکانی گەشەپێدان لەسەر ژینگە سروشتییەکان.

بەکورتی، بەشی ژینگەی زانکۆی کوردستان بە مێژوویەکی دەوڵەمەند، دەستەی زانستیی پسپۆڕ و ئیمکاناتی پێشکەوتوو، یەکێکە لە ناوەندە زانستییە کاریگەرەکان لە چارەسەرکردنی ئاڵنگارییە ژینگەییەکانی ئێران و ناوچەی کوردستان. ئەم بەشە بە پشتبەستن بە فێرکاری، توێژینەوە و پەیوەندی لەگەڵ کۆمەڵگە، لەسەر ڕێگای بوون بە جەمسەرێکی زانستیی نیشتمانی و نێودەوڵەتی هەنگاو دەنێت.