ناساندنی بەشی کەشناسی

١. مێژووی دامەزراندن و پەرەسەندن

بەشی جوگرافیای سروشتی لە ساڵی ٢٠٠٦ لە فاکەڵتیی سەرچاوە سروشتییەکانی زانکۆی کوردستان، بە دوو ئەندامی دەستەی زانستی (مامۆستای یاریدەدەر) و وەرگرتنی ٤٥ خوێندکاری بەکالۆریۆس، دەستی بە کار کرد. لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨، بەپێی بڕیاری ئەنجومەنی باڵای پلاندانان، ئەم بەشە دابەش کرا بۆ دوو بەشی سەربەخۆ: «جیۆمۆرفۆلۆژی» و «کەشناسی». لەو کاتەوە، بەشی کەشناسی بە شێوەیەکی سەربەخۆ خوێندکاری لە ئاستی بەکالۆریۆس لە بواری کەشناسیدا وەرگرتووە. لە ساڵی ٢٠١٢، بە کردنەوەی خوێندنی ماستەر لە بواری کەشناسیی کارپێکراو، چالاکییە ئەکادیمییەکانی خۆی فراوانتر کرد.

لە ساڵی ٢٠١٦، ناوی پرۆگرامی بەکالۆریۆس بۆ «جوگرافیا (پسپۆڕیی کەشناسی)» گۆڕدرا. هەروەها، لە ساڵی ٢٠١٨، پرۆگرامی خوێندنی باڵا بۆ «کەشناسیی ژینگەیی» نوێ کرایەوە.

ئێستا، بەشی کەشناسی پێکدێت لە شەش ئەندامی دەستەی زانستیی تەواوکات (بە پلەکانی پڕۆفیسۆر، پڕۆفیسۆری یاریدەدەر و مامۆستای یاریدەدەر) و کارناسێک، کە خزمەتگوزاریی فێرکاری و توێژینەوە پێشکەش بە ١١٠ خوێندکاری بەکالۆریۆس و ٢٣ خوێندکاری ماستەر دەکات. ئەم بەشە، بە سوودوەرگرتن لە مامۆستایانی بەئەزموون، وەک یەکێک لە جەمسەرە فێرکاری و توێژینەوەییەکانی ئێران، بەتایبەتی لە ڕۆژئاوای وڵات، هەژمار دەکرێت. وەرگرتنی خوێندکارانی نێودەوڵەتی، کە ئێستا ژمارەیان هەشت کەسە، ڕۆڵێکی بەرچاوی لە بەرزکردنەوەی پێگەی زانکۆدا هەبووە و ئەم بەشەی کردووەتە یەکێک لە چالاکترین بەشەکانی فاکەڵتی لەم بوارەدا.

بەپێی پلانی ستراتیژیی دە ساڵە (تا ساڵی ٢٠٣١)، بەشەکە بەنیازە پرۆگرامی ماستەر لە پسپۆڕیی «گۆڕانی کەشوهەوا» و پرۆگرامی دکتۆرا لە «کەشناسی» بکاتەوە.

٢. پەیامی سەرۆکی بەش

کەشوهەوا، وەک یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی دروستبوون و بەردەوامیی ژیان لەسەر گۆی زەوی، ڕۆڵێکی بێهاوتای لە ژیانی مرۆڤەکان و گەشەپێدانی بەردەوامی وڵاتان و پارێزگاکاندا هەیە. گۆڕانکارییەکانی کەشوهەوا و نەخشە درێژخایەنەکانی ئاووهەوا، کاریگەریی ڕاستەوخۆیان لەسەر کشتوکاڵ، پیشەسازی، سەرچاوە سروشتییەکان و تەندروستیی مرۆڤ هەیە و هۆشیاری سەبارەت بەم هۆکارانە، کلیلی بەڕێوەبردنی باشتر و خۆگونجاندنە لەگەڵ ژینگەدا. پارێزگای کوردستان بەهۆی فرەچەشنەیی جوگرافی و کەشوهەوای تایبەتییەوە، پێویستی بە ناسینێکی وردی کەشوهەوای ناوچەکە هەیە بۆ کەڵکوەرگرتنی باشترین لە سەرچاوەکان و گەشەپێدانی ئابووری و کولتووری. توێژینەوە لە بواری کەشناسیدا، دەبێتە هۆی گرتنەبەری سیاسەتی ژیرانە و پلاندانانی کاریگەر کە لەپێناو کەمکردنەوەی کاریگەرییە نەرێنییەکانی گۆڕانی کەشوهەوا و مسۆگەرکردنی ژیانێکی باشترە بۆ نەوەکانی داهاتوو. لەم بەشەدا، بە پشت بەستن بە زانستی ئەکادیمی و توێژینەوەی کارپێکراو، ئامانجمان بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاری، پەرەپێدانی لێهاتوویییە زانستییەکان و پێگەیاندنی پسپۆڕانێکە کە بتوانن ڕۆڵێکی کاریگەر لە بەڕێوەبردن و خۆگونجاندن لەگەڵ کەشوهەوای هەر ناوچەیەکدا بگێڕن. هاوکاری و ئاڵوگۆڕی بیروڕای چالاک لەنێوان زانکۆ، کەرتی پیشەسازی و دامەزراوە حکومییەکان، پەناگەیەکە تا بتوانین هەنگاوی ئەرێنی لەپێناو گەشەپێدانی بەردەوامی ناوچەکە و وڵاتدا بنێین. هیوادارین بە هەوڵ و کۆششی بەکۆمەڵ، بتوانین داهاتوویەکی باشتر و بەردەوامتر بۆ وڵات و پارێزگای کوردستان دابین بکەین.

٣. دیدگا و ئامانجەکان

بەشی کەشناسی هەوڵ دەدات پێداویستییە فێرکاری و توێژینەوەییەکان لە بواری زانستی کەشناسیدا لەسەر ئاستی ناوخۆیی، نیشتمانی و نێودەوڵەتی دابین بکات. دیدگای ئێمە بریتییە لە بەرزکردنەوەی پێگەی زانستی و توێژینەوەیی لە شیکردنەوە و بەڕێوەبردنی گۆڕانکارییەکانی کەشوهەوا و نەخشە درێژخایەنەکانی ئاووهەوا. ئێمە لە ڕێگەی توێژینەوەی بنەڕەتی، کارپێکراو و پەرەپێدانەوە، هەوڵ دەدەین لەگەڵ ئاڵنگارییە هەرێمی و نیشتمانییەکانی بواری تەندروستیی ژینگە، گەشەپێدانی بەردەوام و باشترکردنی کوالیتیی ژیاندا هاوتەریب بین.

ئامانجە سەرەکییەکان:

• توێژینەوەی داهێنەرانە و کارپێکراو: ئەنجامدانی توێژینەوەی زانستی کە تیشک دەخاتە سەر کێشە کەشناسییەکانی هەرێم و وڵات بۆ گەشەپێدانی چارەسەری بەڕێوەبردنی بەردەوام.

• پەرەپێدانی فێرکاری و تواناسازی: پێگەیاندنی پسپۆڕی لێهاتوو و پابەند لە بوارەکانی کەشناسی و بەڕێوەبردنی سەرچاوە سروشتییەکان.

• هاوکاریی زانستی و پیشەسازی: دروستکردنی هاوبەشی لەگەڵ دامەزراوە حکومی و تایبەتەکان بۆ بەکارهێنانی دەرەنجامی توێژینەوەکان.

• بەرزکردنەوەی هۆشیاریی گشتی: بڵاوکردنەوەی زانیاریی کەشناسی و کاریگەرییەکانی گۆڕانی کەشوهەوا بۆ هاندانی بەشداریی کاریگەر لە پاراستنی ژینگەدا.

• پێشکەوتن لە تەکنەلۆژیا و داهێنان: کەڵکوەرگرتن لە تەکنەلۆژیای نوێ بۆ شیکردنەوە و پێشبینیکردنی کەشوهەوا بەمەبەستی کەمکردنەوەی کاریگەرییە نەرێنییەکان.

ئێمە باوەڕمان وایە کە بە هەوڵ و هاوکاری و داهێنان، دەتوانین ڕۆڵێکی کاریگەر لە پاراستنی ژینگە و گەشەپێدانی بەردەوامی پارێزگا و وڵاتدا بگێڕین و داهاتوویەکی باشتر و تەندروستتر بۆ نەوەکانی داهاتوو دابین بکەین.

٤. بوارەکانی چالاکیی زانستی و توێژینەوە

چالاکییە توێژینەوەییەکانی بەش، کە لە چوارچێوەی پڕۆژەی توێژینەوە، نامەی ماستەر و توێژینەوەی پۆست-دکتۆرادا ئەنجام دەدرێن، لەسەر ئەم بوارانە چڕ بوونەتەوە:
١. گۆڕانی کەشوهەوا، کاریگەرییەکانی مرۆڤ و ستراتیژییەکانی خۆگونجاندن بۆ پلاندانانی ژینگەیی.
٢. کەشناسیی کشتوکاڵی بۆ دەستنیشانکردنی توانستەکان بۆ گەشەپێدانی بەردەوامی کشتوکاڵ و خۆگونجاندن لەگەڵ گۆڕانکارییەکانی ئاووهەوا.
٣. لێکۆڵینەوە لە مەترسییەکانی کەشوهەوا (لافاو، وشکەساڵی، هتد) بۆ بەڕێوەبردنی مەترسییەکان و کەمکردنەوەی خەرجییەکان.
٤. شیکردنەوەی توانستی گەشتیاریی ژینگەیی لەسەر بنەمای هەلومەرجی ئاسوودەیی کەشوهەوا.
٥. لێکۆڵینەوەکانی وردەکlima و شیکردنەوەی گۆڕانکارییەکانی کەشناسیی شار.
٦. لێکۆڵینەوەکانی کەشناسیی سینۆپتیک بۆ دەستنیشانکردنی نەخشە کەشییە کاریگەرەکان لەسەر ئاووهەوای ناوچەکە بۆ بەڕێوەبردنی سەرچاوەکانی ئاو و پلاندانانی ژینگەیی.

5. بوارەکانی توێژینەوە و لێکۆڵینەوەی بەش

بەشی کەشناسیی زانکۆی کوردستان، بە لەبەرچاوگرتنی گرنگیی کەشناسی لە ژیانی مرۆڤ و پەیوەندیی دوولایەنەی نێوان مرۆڤ و ژینگە، لە ئێستادا لە بوارە جیاوازەکانی توێژینەوە و لێکۆڵینەوەی ئەم زانستەدا چالاکە. لە بەشەکانی خوارەوەدا، هەندێک لە بوارە پسپۆڕییەکان و ئەولەوییەتە توێژینەوەییەکانی بەش و ئەندامانی دەستەی زانستیی چالاک لەم بوارانەدا بە کورتی دەناسرێن:

بواری توێژینەوە و لێکۆڵینەوە

• کەشناسیی سینۆپتیک

  • شیکاری و پۆلێنکردنی نەخشە سینۆپتیکییەکان بەمەبەستی پێشبینیکردنی دۆخی کەش، مەترسییە کەشییەکان و سیستەمەکانی بارین.

  • لێکۆڵینەوەی سینۆپتیکی و تێرمۆداینامیکیی سیستەمەکانی بارین بەمەبەستی شیکردنەوەی وشکەساڵی و لافاوەکان و پێشبینییەکانی بارانبارین.

  • شیکاریی هاوکاتیی ڕووداوە پەڕگیرەکان، وەک بارانی بەخوڕ، شەپۆلەکانی گەرما یان سەرما.

  • لێکۆڵینەوە لە نەخشەکانی پەیوەندیی دوور.

  • بەکارهێنانی مۆدێلە ژمارەییەکان لەگەڵ داتاکانی شیکاریی دووبارە.

  • لێکۆڵینەوە لە گۆڕانکارییەکانی فرێکوێنسی و توندیی سیستەمە سینۆپتیکییەکان بە تێپەڕبوونی کات و کاریگەرییەکانی گۆڕانی کەشوهەوا لەسەر ڕەفتاریان.

• گۆڕانکارییەکانی کەشوهەوا

  • بەڕێوەبردنی مەترسییەکانی کەشوهەوا لەسەر بنەمای بەڕێوەبردنی مەترسی لەبری بەڕێوەبردنی قەیران، لەگەڵ پێشبینی و خۆگونجاندن.

  • مۆدێلسازی و ھاوشێوەکردنی کەشوهەوا.

  • شیکردنەوەی کاریگەرییەکانی گۆڕانی کەشوهەوا لەسەر ژیانی مرۆڤ و ژینگە.

  • لێکۆڵینەوە لە سیاسەتگذارییە گونجاوەکان بەمەبەستی کەمکردنەوەی کاریگەرییەکانی گۆڕانی کەشوهەوا.

  • لێکۆڵینەوە لە گۆڕانی کەشوهەوا لە کەشوهەوا دێرینەکاندا بەمەبەستی ناسینی ڕەفتاری سروشتیی کەشوهەوا و جیاکردنەوەی لە گۆڕانکارییەکانی ناشی لە چالاکییەکانی مرۆڤ.

• کەشناسیی کارپێکراو

  • کەشناسیی کشتوکاڵی: بەمەبەستی لێکۆڵینەوە لە کاریگەرییەکانی کەشوهەوا لەسەر کشتوکاڵ، ساڵنامەی چاندنی گونجاو لەگەڵ هەلومەرجە کەشوهەواییەکان، و کاریگەریی دیاردە پەڕگیرەکان لەسەر بەرهەمە کشتوکاڵییەکان.

  • کەشناسیی شار: لێکۆڵینەوە لە هەلومەرجەکانی کەشوهەوا لە ژینگە شارییەکاندا بەمەبەستی گەشەپێدانی بەردەوام، بەڕێوەبردنی قەیران و تەندروستیی گشتی لە شارەکاندا.

  • کەشناسیی پیشەسازی و وزە: لێکۆڵینەوە لە پەیوەندیی دوولایەنەی نێوان کەشناسی، پیشەسازی و وزە بەمەبەستی باشترکردنی بەکاربردنی وزە و دیزاینکردنی ژێرخانە گونجاوەکان لەگەڵ کەشوهەوا.

  • کەشناسیی پزیشکی و تەندروستی: بەمەبەستی لێکۆڵینەوە لە کاریگەرییەکانی کەشناسی لەسەر تەندروستیی مرۆڤ بۆ ڕاگەیاندنی هۆشدارییەکان و پلاندانانی تەندروستیی گشتی.

  • کەشناسیی گواستنەوە: بەمەبەستی لێکۆڵینەوە لە هەلومەرجە سەلامەتەکانی گواستنەوە، چ ئاسمانی، ڕێگاوبان یان دەریایی.

  • کەشناسیی ژینگەیی: هەڵسەنگاندنی کاریگەرییەکانی کەشوهەوا لەسەر ژینگە بە چاودێریی ژینگەیی و هەڵسەنگاندنی کاریگەرییەکانی گەشەپێدان.

  • کەشناسیی زیندەیی و گەشتیاریی ژینگەیی: لێکۆڵینەوە لە توانستە زیندە-کەشوهەواییەکان و پەرەپێدانی گەشتیاریی ژینگەیی.

• کەشناسیی سەتەلایتی

  • شیکردنەوەی گۆڕانکارییە شوێنی و کاتییەکانی پلەی گەرمیی ڕووی زەوی بە داتاکانی سەتەلایتی.

  • چاودێری و شیکردنەوەی توخم و پارامەترە کەشوهەواییەکان بە داتاکانی سەتەلایتی بەمەبەستی بەڕێوەبردنی وشکەساڵی و سەرچاوەکانی ئاو.

  • شیکردنەوەی وەڵامدانەوەی ڕووەک بۆ گۆڕانکارییەکانی کەشوهەوا بە بەکارهێنانی داتاکانی سەتەلایتی.

  • چاودێریکردنی گۆڕانکارییەکانی داپۆشراوی بەفر و سەهۆڵ.

  • شیکردنەوەی گۆڕانکارییەکانی بەکارهێنانی زەوی و کاریگەرییە کەشوهەواییەکانی.